آفتاب: بعد از
انتخابات مجلس شانزدهم در پاییز 1328 و بهار 1329، با تشكیل فراكسیون اقلیت
«ملیون» به رهبری دكتر محمد مصدق، فرصت مناسبی برای طرح مطالبه دیرین خلع
ید استعمار پیر انگلیس از ثروت ملی نفت و اوجگیری مبارزات استقلالخواهانه
و ضداستعماری ملت ایران فراهم آمد. سال 1329 در پی بازگشت آیتالله كاشانی
از تبعید لبنان و استقبال پرشكوه مردم و گروههای سیاسی، قیام عمومی علیه
شركت نفت انگلیس گسترش یافت. آیتالله كاشانی كه در بهمن 1327 در 70 سالگی
با خشونت و ضرب و شتم، دستگیر و پس از مدتی حبس در قلعه فلكالافلاك
خرمآباد به لبنان تبعید شده بود، در اول بهمن 1327 طی اعلامیه شدیداللحنی
خواستار «لغو امتیاز» نفت شده بود.
آیتالله كاشانی و دكتر مصدق در مجلس شورا و مطبوعات و اجتماعات مردمی،
خواستار ملی شدن صنعت نفت شدند و این خواسته مورد حمایت گروههای كثیر مردم
و تنی چند از علمای برجسته نظیر آیتالله العظمی خوانساری (از مراجع ثلاث
قم)، آیتالله بهاالدین محلاتی، آیتالله عباسعلی شاهرودی، آیتالله سید
حسن چهارسوقی، آیتالله شیخ باقر رسولی، آیتالله سیدمحمود روحانی قمی،
آیتالله شیخ محمدرضا كلباسی، آیتالله حاج شیخ مهدی نجفی، آیتالله فقیه
سبزواری و گروه كثیری از روحانیون فعال و مبارز مانند حاج سیدحسین خادمی و
حاج شیخ مرتضی مدرسی اردكانی، حاج سیدمصطفی سیدالعراقین و... قرار گرفت و
شوری عجیب در سراسر ایران پدیدار شد. آیتاللهالعظمی بروجردی نیز از نهضت
نفت «ضمنی ولی آشكارا» حمایت میكرد و به علمای تهران نامه نوشت كه نباید با
این حركت مخالفت كنند.
در پی تظاهرات عظیم مردم در خیابانها، مجلس شورای ملی به اتفاق آرا اصل ملی
شدن صنعت نفت را تصویب كرد. مجلس سنا نیز در 29 اسفند ـ به اتفاق آرا ـ اصل
مذكور را تأیید نمود. در روز 5 اردیبهشت 1330 كمیسیون نفت قانون 9 مادهای
طرز اجرای ملی شدن صنعت نفت را به اتفاق آرا تصویب كرد و مجلسین نیز در
روزهای بعد آن را تأیید نمودند.
